Albireo, czyli kolorowe gwiazdy dla każdego

Albireo (Beta Cygni, β Cyg) – gwiazda podwójna w gwiazdozbiorze Łabędzia, jest drugą najjaśniejszą gwiazdą w konstelacji Łabędzia. Na pierwszy rzut oka nie wyróżnia się szczególnie. Ale oglądanie tej gwiazdy przez mały teleskop może zapierać dech w piersiach.

Podczas obserwacji uzbrojonym w teleskop oczom ukazują się dwa składniki.  Jeden to piękna “złota” gwiazda, a drugi ciemniejszy składnik – niebieska gwiazda. Chociaż te dwie gwiazdy pojawiają się blisko siebie na niebie, z naszej perspektywy astronomowie nadal nie są pewni, czy są ze sobą związane grawitacyjnie. 

Kontrast kolorów między nimi jest tak uderzający i tak piękny, że Albireo jest jedną z najbardziej ukochanych gwiazd nieba.

Jak rozpoznać Albireo na nocnym niebie? Łatwo go znaleźć, jeśli możesz zlokalizować Łabędzia. Łabędź ma łatwy do rozpoznania kształt krzyża, a konstelacja jest również znana jako Krzyż Północy. Najjaśniejsza gwiazda Łabędzia, zwana Deneb, oznacza głowę Krzyża lub Ogon Łabędzia. Albireo oznacza podstawę Krzyża lub Głowę Łabędzia. A jak możesz postrzegać Albireo jako dwie gwiazdki? 

Najlepiej oglądać je przy powiększeniu około 30 razy. Kiedy widzisz Albireo jako dwie gwiazdy, zwróć uwagę na uderzający kontrast kolorów między nimi.

Jaśniejsza “złota” gwiazda, znana jako Albireo A, znajduje się około 430 lat świetlnych od nas. Albireo B, ciemniejsza niebieska gwiazda, znajduje się w odległości około 400 lat świetlnych. Nie jest jeszcze jasne, czy te dwie gwiazdy są oddalonymi od siebie gwiazdami podwójnymi. Analiza ich ruchu w przestrzeni z teleskopów naziemnych i kosmicznych sugeruje, że nie są one ze sobą związane grawitacyjnie. Astronomowie twierdzą jednak, że potrzebują więcej pomiarów, aby dojść do definitywnych wniosków. 

Według artykułu opublikowanego w styczniu 2021 roku, istnieją dowody z danych spektroskopowych, które powstały mniej więcej w tym samym czasie. Astronomowie znaleźli również kilka innych gwiazd w bliskiej odległości od nich o podobnych ruchach w kosmosie. Podejrzewają, że te gwiazdy i system Albireo są pozostałością otwartej gromady gwiazd uformowanej razem około 100 milionów lat temu. Podwójny układ gwiazd Albireo A ma okres orbitalny 121,6 lat. Jaśniejsza gwiazda odpowiada za złoty kolor, który widzisz przez teleskop; to czerwony nadolbrzym o masie około 5 razy większej od masy Słońca. Przyćmiewa swojego słabszego towarzysza, gorącą gwiazdę ciągu głównego, która ma masę 3,7 mas Słońca. 

Jednak w niedawnej analizie układu podwójnego Albireo A astronomowie byli zaskoczeni odkryciem, że w mieszaninie może znajdować się inna, jeszcze niewykryta gwiazda, prawdopodobnie czyniąc Albireo A układem potrójnym. Albireo B, słabsza niebieska gwiazda tej pary widziana przez mały teleskop, pojawia się zaledwie 34 sekundy kątowe od złotego Albireo A. Jest to gorąca niebieska gwiazda o masie około 3,7 masy Słońca.

Zachęcam do zobaczenia tego układu i obserwacji przez teleskop, gdyż na przykładzie Albireo można samodzielnie przekonać się, że nawet pojedynczy “punkt na niebie” kryje często wspaniałe widoki i historię.

 

Gamma Cassiopeiae, czyli Navi na cześć Virgila Ivana Grissoma z Apollo 1

Gamma Cassiopeiae (γ Cas) – najjaśniejsza gwiazda w gwiazdozbiorze Kasjopei, odległa od Słońca o około 549 lat świetlnych.

Jest to gwiazda zmienna nieregularna, prototyp gwiazd zmiennych typu Gamma Cassiopeiae. W 1937 roku pojaśniała prawie do pierwszej wielkości gwiazdowej, ale bywała też gwiazdą trzeciej wielkości. W 1866 roku Angelo Secchi odkrył, że ma ona silne linie emisyjne wodoru. Gwiazda emituje także promieniowanie rentgenowskie poprzez nieznany jeszcze mechanizm.

Gwiazda zmienna to gwiazda, której jasność zmienia się w czasie, być może krótszym niż dzień, a może tygodnie, miesiące lub lata. Gwiazdy zmienne to duża klasa obiektów, które od dawna obserwują amatorzy i profesjonalni astronomowie. 

Gamma Cassiopeiae, środkowy punkt w kształcie W Cassiopei. Jest gwiazdą zmienną erupcyjną, czasami Gamma Cassiopeiae przyciemnia się do 3 mag, podczas gdy w innych okresach świeci jasno około 1,6mag , jak w latach 30. XX wieku.

Gwiazda ta, obraca się z dużą prędkością — tak szybko, że jego kształt jest zniekształcony, podobnie jak w przypadku Vegi, Regulusa i Altaira. Ale Gamma Cassiopeiae obraca się znacznie szybciej, około 400 kilometrów na sekundę, a wynikające z tego kolosalne siły są wystarczająco silne, aby od czasu do czasu oderwać materię od gwiazdy. Materiał ten tworzy następnie dysk materiału orbitującego. Chociaż odległość uniemożliwia nam bezpośrednią obserwację dysku, możemy jednak określić jego istnienie za pomocą spektroskopii. Jasność gwiazdy zmienia się, gdy materia jest wyrzucana z gwiazdy – stąd nazwa zmienna erupcyjna.

Gamma Cassiopeiae jest gwiazdą wielokrotną. Jej wykryty spektroskopowo towarzysz obiega główną gwiazdę w czasie 203,5 doby, co odpowiada odległości około 1,8 AU. Zaobserwowany jeszcze w XIX wieku składnik Gamma Cassiopeiae B (10,9 mag.) znajduje się w odległości 2,1″ od głównej gwiazdy i najprawdopodobniej także jest związany z nią grawitacyjnie, gdyż od 1888 roku prawie nie zmienił względnego położenia.

Ponadto gwiazda ma optyczną towarzyszkę Gamma Cassiopeiae C, oddaloną o 54,3″, o wielkości 12,,9 mag. Najprawdopodobniej ich sąsiedztwo jest tylko przypadkowe.

Navi, to obecna nazwa tej gwiazdy, która została nadana przez astronautów z programu Apollo. Spośród 36 gwiazd wykorzystywanych przez nich w astronawigacji, trzy nie miały powszechnie używanych nazw własnych. Astronauci nazwali je na cześć kolegów, którzy zginęli w 1967 roku w pożarze podczas rutynowego testu na pokładzie statku Apollo 1. Czytana wspak nazwa „Navi” upamiętnia astronautę Virgila Ivana Grissoma.

Gwiazdozbiór Kasjopei znajduje się dokładnie pośrodku pasma Drogi Mlecznej, więc warto poszukać ciemnego nieba z dala od sztucznego światła do obserwacji, aby zobaczyć pełny efekt konstelacji podświetlonej krawędzią naszej galaktyki. 

Jeśli już obserwujemy ten gwiazdozbiór i γ Cas warto szybko przeskoczyć do zupełnie innego sąsiedniego gwiazdozbioru, gdzie znajdziemy majestatyczną galaktykę Andromedy (ale o tym obiekcie niebawem). Pamiętaj, że Galaktyka Andromedy znajduje się oczywiście w konstelacji Andromedy, a Andromeda jest córką Kasjopei, więc są obok siebie na niebie – to ma sens, prawda?

 Obserwacja Gamma Cassiopeia to także dobry sposób na zbadanie ośrodka międzygwiazdowego.

Mamy tendencję do myślenia o przestrzeni jako całkowicie pustej, ale jest tam mnóstwo cząstek gazu i pyłu dryfujących, szczególnie na krawędzi naszej galaktyki. Gamma Cassiopeiae faktycznie świeciłaby o około 0,35 magnitudo jaśniej, gdyby znajdowała się w innej części nieba, ale jej położenie zgodne z płaszczyzną Drogi Mlecznej umieszcza ją w zapylonym obszarze. 

Kiedy skierujesz swój teleskop na Gamma Cassiopeiae, nie tylko patrzysz na odległą gwiazdę, ale patrzysz przez niezliczoną liczbę cząstek pyłu kosmicznego powoli obracających się wokół centrum naszej galaktyki.

Mizar, gwiazda załamania “dyszla” Wielkiego Wozu

Mizar to gwiazda w konstelacji Wielkiej Niedźwiedzicy, jest oddalona od Ziemi około 86 lat świetlnych. Wchodzi w skład asteryzmu Wielkiego Wozu czyli obiektu, który każdy bez problemu potrafi odszukać na nocnym niebie.
Mizar (Zeta Ursae Majoris, ζ UMa) wraz z towarzyszącym Alkorem oddalonym jedynie o 11,8 minuty kątowej tworzy bardzo ciekawy układ podwójny widoczny gołym okiem. Często się zdarza, że rozdzielenie tych gwiazd jest testem na dobry wzrok obserwatora. 
Układ ten często nazywano również „koniem i jeźdźcem”.
W 1650 roku włoski astronom Giovanni Battista Riccioli odkrył, że sama Mizar jest gwiazdą podwójną i był to pierwszy układ podwójny odkryty za pomocą teleskopu. Jego jaśniejszy składnik, ζ UMa A, jest też pierwszą znaną gwiazdą spektroskopowo podwójną i tego odkrycia dokonał w 1889 roku Edward Charles Pickering, astronom amerykański, który zasłynął z fotometrii gwiazd i opracowania 9-tomowego katalog typów widmowych gwiazd.
Jak okazało się w późniejszym czasie Mizar (Zeta Ursae Majoris) to dokładnie gwiazda poczwórna. System ten tworzą dwie gwiazdy stereoskopowo podwójne.
Mimo, że na niebie Mizar i Alkor leżą w bardzo bliskim towarzystwie to nie są one związane grawitacyjnie. Układ poczwórny Mizara i gwiazda podwójna Alkor tworzą razem układ sześciokrotny.
Tak ciekawy układ znajduje się w załamaniu “dyszla” Wielkiego Wozu i daje wspaniały przykład jak ciekawe obiekty znajdują się na nocnym niebie . Wystarczy rozpocząć jedynie obserwacje.